ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΟΥΠΑΣΑΚΗΣ

Γραμπουσιανό τοπίο. 

1925 - 1980

Ο Γιάννης Λουπασάκης ανήκει στην κατηγορία των ανθρώπων, που όσο κι αν η ζωή δεν τους φέρθηκε ευνοϊκά, εν τούτοις, κατάφεραν να περάσουν τον βίο τους με αξιοπρέπεια και δύναμη.
Σε πολύ μικρή ηλικία, λόγω μιας παιδικής ασθένειας και επειδή η ιατρική στην επαρχία ήταν είδος...ανύπαρκτο, παρέλυσε στα κάτω άκρα και εφόρου ζωής έσερνε τα ατροφικά και παράλυτα πόδια του. Γεννήθηκε στο μερακλήδικο γραμπουσιανό χωριό, τον Λαρδά. Για να ξεχάσει λοιπόν το πρόβλημα του, αφιερώθηκε στην μουσική. Το βιολί που έμαθε μικρός σε ηλικία, τον συντρόφευσε μέχρι τα γεράματα του. Η μουσική του δεξιοτεχνία; Μέτρια μάλλον, αλλά έπαιζε με μεράκι, με κέφι, όπως με κέφι και αστεία πορεύτηκε σε όλη του την ζωή. Για αυτό τον λόγο, ήταν περιζήτητος στα μεσογειανά γλέντια, στον Πλάτανο, στο Σφηνάρι, μέχρι τον Κάμπο έφτανε η καλλιτεχνική του εμβέλεια. Καλός τραγουδιστής και μαντιναδολόγος, ανέκδοτα και παραδοσιακό ρεπερτόριο. Συνταίριασε με τα λαγούτα των αδελφών Λαϊνάκη ώς επι το πλείστον, οι οποίοι ήταν συγχωριανοί του.
Και κάτι σπουδαίο από προσωπική μαρτυρία του Κ.Παπαδάκη(Ναύτη): Ο Λουπασόγιαννης ήταν άριστος γνώστης των παλαιών συρτών, γνώριζε τις σωστές τους ονομασίες και τους συνθέτες τους. 

ΠΕΝΤΟΖΑΛΙ: ΜΥΘΟΣ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

Η αλήθεια είναι πώς αποφεύγαμε συστηματικά να αναφερθούμε στον πασίγνωστο αυτόν χορό, όπως ο διάολος το λιβάνι. Ο λόγος; Η αναπόφευκτη παρεξήγηση που δημιουργείται, μιας και υπάρχει μια τεράστια προϊστορία αντεγκλήσεων.
Πολλοί έχουν ασχοληθεί με την ιστορικότητα και την καταβολή αυτού του χορού, άλλοι τεκμηριώνουν τις απόψεις τους, κάποιοι άλλοι επιμένουν φανατικά χωρίς όμως να αποδεικνύουν κάτι, ενώ αρκετοί είναι αυτοί που δέχονται όλες τις απόψεις χωρίς να το ψάχνουν ιδιαίτερα.
Αφορμή για όσα θα διαβάσετε, είναι το γεγονός ότι το διαδίκτυο σήμερα βρίθει από κάθε είδους ασυναρτησίας, αλλά και προχειρότητας και το στενάχωρο είναι ότι πολλές από τις απόψεις που κυκλοφορούν "ιντερνετικά" δεν έχουν καμία μα καμία υπόσταση. Και επίσης, είναι τραγικό να ακούς από "μεστωμένους" καλλιτέχνες και χορευτές τόσα πολλά "άκυρα" πράγματα.

Για την αρχή του λόγου, να ξεκαθαρίσουμε κάτι, που ίσως να διαφεύγει σε πολλούς. Η μουσικοχορευτική υφή της Κρήτης έχει πάψει εδώ και χρόνια να είναι "παγκρήτια". Η εποχή που ο πυρρίχιος χορός, η πυρρίχια μουσική είχε κοινή  (σχεδόν) μορφή και απήχηση, έχει σταματήσει να υφίσταται, όχι από πέρυσι, όχι πρίν μια δεκαετία, αλλά αιώνες πρίν!
Η κύρια λοιπόν μουσικοχορευτική μορφή του πυρρίχιου, που ήταν παγκρήτιας εμβέλειας, άρχισε από κάποια χρόνια κι έπειτα να φθίνει και να αποκτά τοπικό χαρακτήρα και τοπική δομή, ανάλογα με την κουλτούρα της κάθε περιοχής. Μιλάμε λοιπόν ναί μεν για πυρρίχια μουσική, αλλού όμως την ονόμασαν "Στειακό πηδηκτό", αλλού την ονόμασαν "Καστρινό πηδηκτό", αλλού την ονόμασαν "Σιγανό χορό", αλλού την ονόμασαν "Ρεθυμνιώτικη σούστα", αλλού "Πηδηκτός Μυλοποτάμου", αλλού "Γιτσικιά σούστα" κλπ. Μπορεί καμιά φορά οι μελωδίες να μοιάζουν, όμως υπάρχουν σαφέστατες διαφορές τόσο στην γενικότερη δομή, όσο και στους βηματισμούς της εκάστοτε χοροτροπίας.
Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια ξεκάθαρη παγκρήτια αποδοχή των χορών (όχι όλων), αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η γέννηση τους δεν έγκειται σε τοπικές καταβολές.

Το πεντοζάλι, ο περήφανος αυτός χορός, σήμερα έχει παγκρήτια απήχηση. Και αυτό είναι πολύ καλό, άλλωστε η Κρήτη είναι μία και πρέπει και η μουσική της να αγκαλιάζεται από όλους κι όχι μόνο σε τοπικό επίπεδο. Δυστυχώς όμως, κυκλοφορούν ΕΠΙΣΗΜΕΣ αναφορές που δεν συνάδουν ούτε με την ιστορικότητα του χορού, ούτε και με γνησιότητα του.

Υπάρχει η άποψη που θέλει το πεντοζάλι, πυρρίχιο και πανάρχαιο χορό τον οποίον χόρευαν στην αρχαιότητα οι πολεμιστές του Ιδαίου Άντρου για να σκεπάσουν τις κραυγές του Διός. Τα ίδια λέγονται όμως και για τον Πηδηκτό Μυλοποτάμου. Ας αποφασίσουν τελικά όσοι το σκαρφίστηκαν αυτό, τι χόρευαν οι πολεμιστές, Πηδηκτό ή Πεντοζάλι;  Και ας πούμε ότι χόρευαν πεντοζάλι, τότε γιατί σε ΚΑΜΙΑ αναφορά από αρχαιοτάτων χρόνων δεν συναντάμε την λέξη "πεντοζάλι";

Υπάρχει η άλλη άποψη ότι το Πεντοζάλι ήταν χορός που προϋπήρχε, χωρίς όμως αυτή την ονομασία κι απλά, μεταλλάχθηκε στις εκάστοτε τοπικές κοινωνίες, ανάλογα με την κουλτούρα τους. Αυτό σίγουρα, είναι πολύ πιο κοντά στην πραγματικότητα, μιας και όπως είπαμε και γνωρίζουν οι πάντες, ο πυρρίχιος χορός ήταν ο βασικότερος κρητικός χορός, σε διάφορες παραλλαγές από ένα σημείο και μετά.

Φτάνουμε στο τραγικό της υπόθεσης, ότι το πεντοζάλι είναι αρχαίος χορός της Κρήτης και πήρε το όνομα του(Πεντοζά-λης) από τα πέντε ζάλα(βήματα) που έχει! Μάλλον είτε δεν ξέρουν να μετρούν, είτε δεν ξέρουν τι πάει να πεί βήμα, ειδάλλως ποιός ο λόγος το πεντοζάλι να συναντάται παντού με δέκα(!!!) βήματα;
Εκτός και αν αυτός ο χορός είναι ο.....δεκαζάλης...!

Οι χοροί της Κρήτης, κυρίως αυτοί που σήμερα χορεύουμε, έχουν κάποια αιτία ύπαρξης και αιτία γέννεσης. Μπορεί η ιστορία τους να χάνεται στα βάθη των αιώνων, για μερικούς χορούς όμως, υπάρχουν πράγματα που ξεκάθαρα μπορούμε να παρατηρήσουμε.
Στον θρύλο του Πεντοζαλιού, μπλέκονται πρόσωπα όπως ο Δασκαλογιάννης, περιοχές όπως τα Σφακιά, συμβολικός βηματισμός των 10 ζάλων, συμβολικός αριθμός μουσικών γυρισμάτων (δώδεκα) και συμβολική ονομασία "Πεντοζάλι - Πέμπτο Ζάλο - Πέμπτο επαναστατικό εγχείρημα".
Ο αείμνηστος Κ.Παπαδάκης (Ναύτης), εξιστόρησε από μεριάς του την καταβολή του πεντοζαλιού. Πολλοί την έχουν αρνηθεί, πολλοί την έχουν δεχθεί. Δεν θα μιλήσουμε όμως καθαυτού για όλα όσα υποστήριξε ο Ναύτης. Αλλά όμως, δεν μπορούμε να μην μιλήσουμε για πράγματα που γνωρίζουμε για την καταγωγή του χορού αυτού, ξεχωρίζοντας τον μύθο από την πραγματικότητα. Και για να πούμε κάτι εξ αρχής: Πουθενά - μα πουθενά, δεν συναντάται χορός, ή, μελωδία στην Κρήτη μέχρι και την εποχή της επαναστάσεως του Δασκαλογιάννη με το όνομα "Πεντοζάλι".

Ο Δασκαλογιάννης λοιπόν, έστειλε τον Παπά Τζηρίτη στην Κίσαμο στον Κιώρο, γνωρίζοντας την προ 20ετίας ιστορία της αρχής του συρτού στις Λουσακιές, με σκοπό ο Κιώρος να έρθει στα Σφακιά και να αφιερώσει έναν πολεμικό χορό στους καπεταναίους της σφακιανής επανάστασης του 1770. Ο Ναύτης υποστήριξε ότι υπάρχει και σώζεται σήμερα η επιστολή του Δασκαλογιάννη προς τον Κιώρο για την προετοιμασία χορού του "Πέμπτου Ζάλου". Μύθος; Πραγματικότητα; Δεν ξέρουμε διότι, δεν έχουμε δεί αυτή την επιστολή! Και υπάρχει η άποψη, μα καλά, που γνώριζε ο Δασκαλογιάννης τί συνέβη στις Λουσακιές Κισάμου με την ιστορία του συρτού του Κιώρου; Και μάλιστα, την στιγμή που ο συρτός ήταν παντελώς άγνωστος εκείνη την εποχή στα Σφακιά;
Η αλήθεια είναι πώς αυτό είναι κομβικό κομμάτι στην όλη υπόθεση. Υπάρχει αλληλογραφία του Δασκαλογιάννη, ο οποίος ήταν εύπορος πλοιοκτήτης, με έναν άλλον πλοιοκτήτη της εποχής, τον καπετάν - Ξυπόλητο από την Γραμβούσα. Η αλληλογραφία αυτή χρονολογείται από το 1763 κι έπειτα. Ο Ξυπόλητος ήταν παρών στις Λουσακιές, τότε που θρυλείται ότι πρωτοπαίχθηκε ο συρτός. Άρα λοιπόν; Ο Δασκαλογιάννης ήξερε για το γεγονός των Λουσακιών και ήξερε για τον βιολίστα Κιώρο.
Υπάρχει επίσης το γραπτό πόνημα του μπαρμπα-Μπατζελιού που ώς μεταγενέστερος Όμηρος, αφηγείται στο περίφημο τραγούδι του Δασκαλογιάννη τα της επαναστάσεως τότε. Πουθενά όμως δεν αναφέρει την λέξη "πεντοζάλι". Μύθος; Όχι, πραγματικότητα, δεν αναφέρεται πουθενά στο τραγούδι η λέξη πεντοζάλι. Όμως, υπάρχουν και στοιχεία μυθοπλασίας του μπάρμπα-Μπατζελιού κατά τον αείμνηστο Πάρι Κελαϊδή.

Περνάμε στο κυρίως "ψητό" τώρα. Στις μελωδίες του πεντοζαλιού. Δώδεκα μελωδίες, όσοι ήταν και οι καπεταναίοι. Αυτό υποστήριξε ο Ναύτης, αυτό όμως υποστήριξαν και οι προγενέστεροι του Ναύτη μουσικοί, Ανδρέας Μαριάνος, Μανώλης Φαντάκης, Νικ.Κατσούλης(Κουφιανός), Στέφανος Τριανταφυλλάκης (Κιώρος ο 3ος). Και λόγω της ιδιάζουσας περίπτωσης, ας καταλήξουμε στην άποψη του Κιώρου του 3ου, όπως αυτός την μετέφερε στον μαθητή του, τον Κουνελοκωστή-πατέρα του Μιχ.Κουνέλη, από τον οποίο έχουμε διασώσει την παρακάτω μαρτυρία: "Ο Κιώρος ο 3ος είχε άχτι τους Σφακιανούς, διότι στο ΠΕΝΤΟΖΑΛΙ ΤΟΥΣ, λησμονούσαν  να φωνάζουν στο γύρισμα κάθε στροφής τους καπεταναίους.." Για την ιστορία, ο Κιώρος ο 3ος (Στεφ.Τριανταφυλλάκης από τον Γαλουβά Λουσακιών Κισάμου) ήταν βιολιστής που άκμασε από το 1850 μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα κι ήταν εγγονός του Στ.Τριανταφυλλάκη ή Κιώρου του 1ου, ο οποίος θρυλείται ότι συνέθεσε τις δώδεκα πάρτες του πεντοζαλιού.

Για ανάλογες ιστορίες περί καταγωγής του πεντοζαλιού, διέσωσε τόσο ο Γιώργης Μαριάνος, λόγω του πατέρα του Ανδρέα Μαριάνου, ο οποίος έπαιζε ΤΟ ΠΕΝΤΟΖΑΛΙ με τις 12 μελωδίες κι όχι "Πεντοζάλια, ή , Πεντοζάλη" (Υπάρχει σχετική αναφορά-δήλωση του Γ.Μαριάνου στον Γ.Παπαδάκη).

Ο Ναύτης, σε νεαρή ηλικία, συνέθεσε 2 στροφές στις ήδη 12 προϋπάρχουσες και τις παρουσίασε στον περίφημο λυράρη Κουφιανό. Ο Κουφιανός όμως του είπε "Κωστάκη, ποιοί καπεταναίοι είναι αυτοί οι 2, αφού όλοι κι όλοι ήταν 12;"

Επίσης, ο λυράρης των Σφακίων, Σκουλούδης, είχε δηλώσει στον Πάρι Κελαϊδή ότι αλλιώς παίζουν το πεντοζάλι στα δυτικά χωριά των Σφακίων (Ανώπολη, Άη Γιάννη, Αράδαινα, Μουρί, Λιβανιανά, Αγ.Ρουμέλη κλπ) κι αλλιώς στα ανατολικά χωριά.
Επίσης, ο Πάρις Κελαϊδής, από προσωπική του έρευνα, κι έπειτα από συζήτηση που είχαμε πρό 6ετίας περίπου για το ίδιο θέμα, υποστήριξε ότι το πεντοζάλι ήταν μετασχηματισμός - παραλλαγή κάποιου χορού που προϋπήρχε, πήρε σάρκα και οστά με την μορφή που τον γνωρίζουμε σήμερα, στα χρόνια της επαναστάσεως του Δασκαλογιάννη και μεταφέρθηκε εκτός Σφακίων όταν η επανάσταση απέτυχε και κυνηγημένοι οι καπεταναίοι και τα πρωτοπαλίκαρα τους, μετοίκησαν σε άλλες περιοχές των Χανίων και της Κρήτης γενικότερα ώστε να αποφύγουν τα αντίποινα των Τούρκων. Μαζί τους, πήραν την κουλτούρα τους, τα ήθη και τα έθιμα τους, τους χορούς και τα τραγούδια τους. Άλλωστε, συγγενείς χοροί με το πεντοζάλι (π.χ. Κουτσαμπαδιανός κλπ) παρατηρούνται μερικά χρόνια μετά την καταστολή της επανάστασης του Δασκαλογιάννη και της σχετικής "γέννεσης" του πεντοζαλιού.

Ένα φαινόμενο που δεν πρέπει επίσης να περάσει απαρατήρητο σχετικά με τον τόπο καταγωγής του Πεντοζαλιού, αλλά και της ιστορικότητας του, είναι ο φόρος τιμής πρός τους καπεταναίους. Πώς γινόταν αυτό; Στα ορεινά χωριά της Κισάμου, κυρίως στα Παλαιά Ρούματα, αλλά και σε σελινιώτικα χωριά, όπως έχουν αναφέρει πολλοί παλαιοί καλλιτέχνες οι χορευτές, την στιγμή που άλλαζε η μελωδία του πεντοζαλιού, φώναζαν ένα-ένα τα ονόματα των καπεταναίων της σφακιανής επανάστασης. Αυτό το πράγμα γινόταν από πολύ παλιά και για πολλά πολλά χρόνια και σταμάτησε σταδιακά να υφίσταται από τα μέσα της δεκαετίας του '50 κι έπειτα.

Κάτι άλλο επίσης σημαντικό που αποδεικνύει τον πολεμικό χαρακτήρα του χορού και την σφακιανή του προέλευση: Μέχρι και τις αρχές του 20ου αιώνα, το πεντοζάλι στα Χανιά χορευόταν μόνο από άντρες.

Υπάρχει επίσης η άποψη, "δηλαδή οι άλλες μελωδίες που παίζονται στο πεντοζάλι, είναι λάθος;" "Είναι λάθος επίσης να λέμε "σιγανό" και "γρήγορο" πεντοζάλι;"
Νομίζουμε, ότι σύμφωνα με τα παραπάνω στοιχεία, είναι λάθος το να λέμε "πεντοζάλια". Άλλωστε, το πεντοζάλι, έτσι όπως έχει διασωθεί, είναι ένα. Και οι μελωδίες του είναι συγκεκριμένες. Είναι δηλαδή, όταν λέμε "αμαριώτικα" "ρεθυμνιώτικα" πεντοζάλια κλπ, να καταργούμε και την ιστορικότητα, αλλά και την μοναδικότητα του χορού και των μελωδιών. Σαν να λέμε "ένα το χελιδόνι" του Θεοδωράκη...αλλά υπάρχει και το "ένα το χελιδόνι" του...Βαμβακάρη, του Τσιτσάνη, του Καλδάρα, κλπ κλπ κλπ. Υπάρχουν πολλά "ένα το χελιδόνι"; Ασφαλώς όχι. Έτσι και με το Πεντοζάλι. Είναι ένα! Οπότε, όταν προστίθενται άλλες μελωδίες πέραν των 12 αρχικών, μην μιλάμε για γνησιότητα, αλλά καλύτερα για "προσθήκες". Δεν πρέπει να παίζονται λοιπόν οι προσθήκες; Αυτό το αφήνουμε στην κρίση σας.......
Στα του "σιγανού", θεωρούμε ότι έχει γίνει ένα μεγάλο μπέρδεμα, διότι σιγανός χορός(κοντυλιές) είναι άλλος χορός, κι άλλος χορός το πεντοζάλι. Απλά, έγινε συνήθειο, σε πολύ παλαιότερα χρόνια, κυρίως σε περιοχές του Ρεθύμνου, να χορεύουν τον σιγανό και μετά να κολλάνε το πεντοζάλι. Κι έτσι σήμερα - λανθασμένα - μιλάμε για σιγανό και γρήγορο πεντοζάλι.

 Άλλη μια μαρτυρία του Γ.Κουτσουρέλη, όπου στα τέλη της δεκαετίας του '30 βρέθηκε να παίζει στο χωριό Αρμένοι του Ρεθύμνου. Εκεί, του παρήγγειλαν να παίξει σαν πεντοζάλι, τα Ντουρνεράκια.Κατά τον Κουτσουρέλη, στο Ρέθυμνο όλους τους γρήγορους χορούς τους έλεγαν "πεντοζάλια", ανεξαρτήτου μελωδίας και βηματισμού.

Επίσης, ο Νικ. Χάρχαλης, σε γλέντια την δεκαετία του'20 στα Σφακιά, μεταξύ άλλων αναφέρει: "Παίζαμε σερτά, τα θέλανε, αλλά πιο πολύ θέλανε το πεντοζάλι..".

Η άποψη λοιπόν ότι το πεντοζάλι πήρε την ονομασία του λόγω των 5 ζάλων(βημάτων) φαίνεται να είναι πέρα για πέρα λανθασμένη. Όπως και η άποψη επίσης ότι με αυτή την μορφή που το συναντάμε σήμερα, ονομαζόταν, παιζόταν και χορευόταν από αρχαίων χρόνων, είναι κι αυτή λανθασμένη. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς πώς και ποιός ήταν ο προγενέστερος πυρρίχιος χορός, που σε αυτόν στηρίχθηκε το πεντοζάλι, ξέρουμε όμως βάσει όλων όσων αναφέραμε, αλλά και άλλων...τόσων που δεν αναφέραμε, ότι το πεντοζάλι έχει μία καταγωγή, μία ονομασία, μία σειρά μελωδιών. Και όταν μιλάμε για πεντοζάλι, μιλάμε για χορό των Σφακίων, μιλάμε για δημιουργία της χανιώτικης μουσικοχορευτικής παράδοσης, μιλάμε για μοναδικό μουσικοχορευτικό μοτίβο!

ΜΑΝΩΛΗΣ ΧΑΤΖΑΚΗΣ - ΧΑΤΖΟΜΑΝΩΛΗΣ

1850 - 1920 (;)

Πολύ παλιός μουσικός, από τους παλαιότερους της έρευνας μας. Γεννήθηκε κι έζησε όλα του τα χρόνια στα Τσικαλαριά Κισάμου, οικισμό που άνηκε στην πρώην κοινότητα Κουκουναράς.
Έπαιζε λύρα και βιολί. Και με τα δύο όργανα συμμετείχε στα γλέντια της εποχής του. Μουσικός με τοπική καθαρά εμβέλεια, αλλά όπως διέσωσε ο Χάρχαλης σε μαρτυρία του, ήταν καλός τεχνίτης. Ανταγωνιστής του εκείνα τα χρόνια, ο Νικηφόρος Μαυροδημητράκης, ο άλλος σπουδαίος λυράρης της περιοχής. Λένε ότι ο Νικηφόρος ήταν αιτία κι επισκιάστηκε το ταλέντο του Χατζομανώλη. Έπαιζε χωρίς συνοδεία λαγούτου, παρά μόνο τα τελευταία του χρόνια συνεργάστηκε με τον Δημ.Σγουρομάλλη από τις Καλάθενες. Χρημάτισε και "δάσκαλος" του Χάρχαλη, όταν ο τρανός βιολιστής ξεκινούσε την εκμάθηση των οργάνων. Του έμαθε λίγο βιολί, αλλά περισσότερα μαθήματα του έκανε στην λύρα. Μάλιστα, μια λύρα που απέκτησε ο Χάρχαλης στα μαθητικά του χρόνια, την απέκτησε από τον Χατζομανώλη.
Το blog μας, ευχαριστεί τον Αντώνη Σκορδυλάκη για τις παραπάνω πληροφορίες.

ΚΙΣΑΜΙΤΕΣ ΜΟΥΣΙΚΟΙ ΠΟΥ ΘΥΣΙΑΣΤΗΚΑΝ ΣΤΟΝ ΄Β ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΟΛΕΜΟ

Ανάμεσα στα πολυάριθμα θύματα του 'Β παγκοσμίου πολέμου στην Κίσαμο, υπήρξαν και αρκετοί καλλιτέχνες που έχασαν την ζωή τους, είτε πολεμώντας τους Ιταλούς και τους Γερμανούς, είτε εκτελέσθηκαν από τα βαρβαρικά στρατεύματα κατοχής. Δυστυχώς, ο κατάλογος είναι μακρύς και συνεχώς προσθέτουμε και καινούριες πληροφορίες. Ελάχιστος φόρος τιμής σε αυτούς τους ανθρώπους που πάλεψαν για την λευτεριά του τόπου μας, θυσιάστηκαν, έγιναν παράδειγμα, φώτισαν με την αντίσταση τους, τις σκοτεινές εκείνες μέρες.


Ευθύμης Λυραντωνάκης - Λυραντώνης.
-------------------------------------------

Ο σπουδαιότατος αυτός βιολιστής από τις Καλάθενες Κισάμου, για τον οποίο έχουμε αναφερθεί ξεχωριστά από αυτόν εδώ τον ιστότοπο, έπεσε στις 29/8/44 σε ηλικία μόλις 35 ετών, όταν οι Γερμανοί, εξορμώντας από το Σηρικάρι, έφτασαν στις Καλάθενες και εκτελούσαν όποιον έβλεπαν μπροστά τους. Ο Ευθύμης Λυραντώνης έμεινε στην ιστορία, τόσο για την άρτια τεχνική του στο βιολί, όσο και για τον πρόωρο χαμό του.


Γιάννης Τζανακάκης
----------------------------

Σπουδαίος λαγουτιέρης από τις Λουσακιές Κισάμου. Ανταποκρίθηκε στο πατριωτικό κάλεσμα και πήγε να πολεμήσει τους Ιταλούς στο αλβανικό μέτωπο. Εκεί, σε κάποια μάχη, έχασε την ζωή του σε ηλικία 29 ετών.


Στέλιος Τζανακάκης
---------------------------

Ο καταπληκτικός αυτός λαγουτιέρης, με το μπερντελίδικο παίξιμο και το μερακλήδικο τραγούδι, εκτελέσθηκε από τους Γερμανούς στο χωριό του, την Μαλάθυρο Κισάμου το 1944, σε μια από τις πιο τραγικές ημέρες για την Κρήτη και την Ελλάδα γενικότερα. Η μουσική μας παράδοση έχασε ένα από τα μεγαλύτερα ταλέντα. Σίγουρα θα είχε να προσφέρει πολλά.

Μανώλης Σγουρομάλλης
----------------------------

Νεοανερχόμενος λαγουτιέρης, από τις Καλάθενες Κισάμου. Γιός του παλαιού λαγουτιέρη, Δημ.Σγουρομάλλη. Λένε ότι ήταν καλύτερος από τον πατέρα του, μάλιστα ήταν περιζήτητος για εκείνη την εποχή στα γλέντια, παρόλο το νεαρό της ηλικίας του. Δυστυχώς, την αποφράδα μέρα της 29ης Αυγούστου του '44, εκτελέσθηκε από τους Γερμανούς στις Καλάθενες, σε ηλικία 20 ετών. Την ίδια μέρα έχασε την ζωή του και ο συγχωριανός του Ευθ.Λυραντώνης, που αναφέραμε και πρίν.

Μανώλης Γιαννενάκης
---------------------------

Από τις Βρύσες Πλατάνου Κισάμου, αδελφός του βιολιστή Γ.Γιαννενάκη. Έπαιζε ερασιτεχνικά μαντολίνο και συνόδευε τον αδερφό του στα πρώτα του βήματα. Καλός και σαν χορευτής. Έπεσε ηρωϊκά μαχόμενος τους Ιταλούς στο αλβανικό μέτωπο το 1940 σε ηλικία 30 ετών.

Παύλος Μαριανάκης
------------------------

Εξαίσιος λαγουτιέρης και τραγουδιστής, της μεγάλης οικογένειας των Μαριάνων, από τον Δραπανιά Κισάμου. Εκτελέσθηκε από τους Γερμανούς στο Κολυμπάρι, σε ηλικία 30 ετών.

Γεώργιος Κουριδάκης
-------------------------

Ερασιτέχνης λυράρης από την Καλλιθέα Κισάμου. Αδελφός του παλιού λαγουτιέρη, Γιάννη Κουριδάκη. Έχασε την ζωή του από τον γερμανικό βομβαρδισμό στα Χανιά σε ηλικία 45 ετών.


Στέφανος Βεστάκης
------------------------

Χωροφύλακας από την Μελισσιά Κισάμου, ερασιτέχνης βιολιστής, ξεκίνησε να παίζει όταν κατατάχθηκε στην σχολή χωροφυλακής. Υπήρξε μαθητής του Βασίλη Παπαδάκη "Κοπανίδη". Έχασε την ζωή του σε ηλικία 23 ετών στην μάχη των Φλωρίων Σελίνου το 1941,  τότε που Σελινιώτες και Κισαμίτες πολεμιστές, εξολόθρευσαν μια διμοιρία Γερμανών μοτοσικλετιστών.

 Στέλιος Λιουδάκης
----------------------

Παλαιός βιολιστής από την Καμάρα Κισάμου. Ο αείμνηστος Ναύτης, τον ανέφερε σχετικά με τους παλαιούς μουσικούς που έπαιζαν την Γλυκομηλίτσα. Έπαιζε ώς επί το πλείστον στην περιοχή του, μάλιστα αναφέρεται και συνεργασία με τον σπουδαίο λαγουτιέρη, τον Ηλία Παπαδογιώργη. Έχασε την ζωή του σε ηλικία 60 ετών, μαχόμενος τους Γερμανούς στην Καληδωνία Κισάμου, το 1941.

ΜΙΧΑΛΗΣ ΠΑΝΤΕΛΑΚΗΣ

1906 - 1993


Παλιός και καλός τεχνίτης του βιολιού από τα Περβολάκια Κισάμου ο Μιχάλης Παντελάκης.
Στα γλέντια του χωριού του, αλλά και στα γύρω χωριά, Ρόκκα, Κοτσιανά, Τρία Αλώνια, Σφακοπηγάδι, Μαλάθυρο, έδωσε το παρόν στις παραδοσιακές χαροκοπιές της εποχής του. Αλλά και στις υπόλοιπες επαρχίες των Χανίων έπαιξε, μιας και έκανε για την εποχή του πολύ καλές δημόσιες σχέσεις.
Παίξιμο στην γραμμή "Μαριάνου", καλό τραγούδι και ωραίο παρουσιαστικό. Έβγαλε και μερικούς μαθητές, ένας εκ των οποίων ο αδικοχαμένος Μπονατοθοδωρής. Συμπορεύτηκε με τα λαγούτα των Φαντήδων, του Στέλιου Τζανακάκη, του Μανώλη Γαλανάκη,. Στην Αθήνα που βρέθηκε για μερικά χρόνια, συνεργάστηκε με τον Στέλιο Κουτσουρέλη και για κάποιο διάστημα έπαιζαν μαζί στην ταβέρνα "Τα Χανιά" του Ευτύχη Μπασιά . Σε αυτό το μαγαζί παρέλασαν τα σπουδαιότερα βιολιά των Χανίων.
Ερασιτεχνική ηχογράφηση της δεκαετίας του '70 με τον Γαλανομανώλη μας δείχνει με ξεκάθαρο τρόπο την καλή του τεχνική στο βιολί. 

ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΛΟΥΦΑΡΔΑΚΗΣ

Άποψη των Παλαιών Ρουμάτων.

1946 - 2003

Ο Αναστάσης Λουφαρδάκης καταγόταν από τα Παλαιά Ρούματα Κισάμου. Επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από τον κοντοχωριανό του- σημαντικό λαγουτιέρη - τον Στεφανή Λιονάκη. Καλό παίξιμο στο λαγούτο μα και καλός χορευτής. Συνεχιστής της μακραίωνης ρουματιανής παράδοσης, έπαιξε σε πολλά γλέντια, αν και δεν ήταν αυτό που λέμε σήμερα "επαγγελματίας". Συνεργάστηκε με τα κορυφαία βιολιά των Χανίων, με τον Χαραλάμπη Παπουτσάκη, τον Στρατή Γαλαθιανό, τον Μιχ.Κουνέλη, τον Φώτη Κατράκη, τον Σταύρο Καντηλιέρη κ.α. Και όλοι οι συνεργάτες του είχαν πάντα μια καλή κουβέντα να πούν για τον Αναστάση.
Δυστυχώς, η χρόνια ασθένεια τον κατέβαλε και έφυγε πολύ νωρίς από την ζωή. Σίγουρα είχε πολλά ακόμα να προσφέρει. Όμως, ο γιός του, ο γνωστότατος βιολιστής Μιχάλης Λουφαρδάκης, συνεχίζει επάξια το ταλέντο που κληρονόμησε από τον πατέρα του.

ΗΧΟΓΡΑΦΗΣΗ

Ριζίτικο τραγούδι από τον αξέχαστο Μιχάλη Κουνέλη

ΤΗΛΕΟΠΤΙΚΕΣ ΑΣΥΝΑΡΤΗΣΙΕΣ

Μόνο με αυτόν τον τίτλο μπορούμε να χαρακτηρίσουμε τα όσα ειπώθηκαν την περασμένη Κυριακή, 16/12/2012 στην τηλεοπτική εκπομπή "Παγκρήτιες ώρες" του τηλεοπτικού σταθμού "Blue Sky" που εκπέμπει στην Αττική. Στα πλαίσια λοιπόν αυτής της εκπομπής και του αφιερώματος που έγινε στον Μιχ.Κουνέλη και στο βιολί, με τον γίγαντα Φώτη Κατράκη, ακούστηκαν ένα σωρό ασυναρτησίες από άτομα, τα οποία προφανώς έχουν μαύρα μεσάνυχτα όσον αφορά τα της μουσικής των Χανίων.
Το δυστύχημα της υπόθεσης είναι ότι αυτές οι ασυναρτησίες ακούστηκαν και ειπώθηκαν από κάποιους κυρίους οι οποίοι είναι και Χανιώτες! Δεν θα θέλαμε βέβαια να σχολιάσουμε περαιτέρω την "μουσικολογική δεινότητα" του παρουσιαστή, κυρίου Φαρσαρη, ο οποίος καλύτερα, αν δεν γνωρίζει, να μην μιλάει. Ειπώθηκε λοιπόν , μεταξύ άλλων "τερατολογιών",  το φοβερό και άσχετο, ότι ο Ναύτης, ο μακαρίτης ο Κωστής Παπαδάκης, ήταν αυτός που εμπόδισε το βιολί να βγεί εκτός νομού Χανίων!!! Εκτός του παρουσιαστή που υποστήριξε την ανωτέρω άποψη, δυστυχώς την υποστήριξαν και μερικοί παρευρισκόμενοι, ναί ναί, αυτοί οι κύριοι, που όταν ο Ναύτης ήταν εν ζωή, δεν υπήρχαν απλά!
Ευτυχώς - και προς τιμήν του - ο Γιώργης ο Κουνέλης, ο γιός του Μιχ.Κουνέλη, κάπως το "έσωσε".
Πρέπει κάποτε να καταλάβουν, όλοι αυτοί που από την ημέρα που έφυγε από κοντά μας ο Ναύτης έχουν βγεί και σκορπούν ρίγη.....ασυναρτησιών, ότι ο Ναύτης όχι μόνο δεν εμπόδισε την εξάπλωση του βιολιού, αντιθέτως, ήταν αυτός που κυριολεκτικά μόνος του προσπάθησε να διασώσει τα αυθεντικά μουσικά μοτίβα της δυτικής Κρήτης, κι ήταν αυτός που πάλεψε ώστε να καταστεί σαφές στον κόσμο ότι η βιολιστική παράδοση είναι ολοζώντανη και τεράστια σε πλούτο και ιστορία. Και επιτέλους, σε τέτοιου είδους εκπομπές, ας μιλάνε άτομα τα οποία κατέχουν πέντε πράγματα από μουσική ιστορία αυτού του τόπου. Έλεος πιά με τους φολκλορικούς μαϊντανούς και τους όπου γής παρατρεχάμενους που μόλις βγούν στο γυαλί, λένε ότι τους κατέβει. Λίγος σεβασμός σε έναν άνθρωπο που η μουσική της Κρήτης του οφείλει πολλά! Και κυρίως, η παρουσία του, ήταν πολυτέλεια για τον τόπο μας. Είναι λοιπόν τόσο ακατανόητο το έργο του Ναύτη; 'Η, είναι τόσο ευκολονόητη η ασχετοσύνη μερικών;

ΗΧΟΓΡΑΦΗΣΗ

Κισαμίτικες μελωδίες από τον Νικ.Σαριδάκη (Μαύρο) στο βιολί και στο τραγούδι, Γιώργη Κουτσουρέλη στο λαγούτο και Λευτέρη Ντουρουντάκη στο τραγούδι.

ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΟΥΤΣΑΥΤΑΚΗΣ

1931 - 2004

Άλλος ένας καλλιτέχνης που προστίθεται στον μακρύ κατάλογο των μουσικών της επαρχίας μας και υπηρέτησε πιστά την κρητική μουσική, ήταν και ο Βασίλης Κουτσαυτάκης. Με καταγωγή από τα Μεσόγεια Κισάμου, από μικρό παιδί ασχολήθηκε με τον βασιλιά των οργάνων, το βιολί. Μαθήτευσε για ένα φεγγάρι και δίπλα στον τρανό Χάρχαλη, ήταν από τους λιγοστούς μαθητές του πρωτομάστορα μουσικού. Από έφηβος στα γλέντια του Καστελιού και των γύρω χωριών, μέχρι που το ανήσυχο πνεύμα του τον ώθησε σε μακρινά ταξίδια ανα τον κόσμο και έπειτα, μόνιμη εγκατάσταση στην Αθήνα. Πλούσιες συνεργασίες με τους Κουτσουρέληδες, τον Σταύρο Μαυροδημητράκη, τον Καρεφυλλομανώλη, τον Θεοχάρη Μαρεντάκη κ.α. Στην Αθήνα συνεργάστηκε κυρίως με τον Στέλιο Κουτσουρέλη, μαζί εμφανίζονταν στις εκδηλώσεις των Κρητών της Αττικής, κυρίως μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του '60, όπου και σιγά σιγά σταμάτησε να παίζει ενεργά σε γλέντια. Ο αείμνηστος Στέλιος Κουτσουρέλης κάποτε σε κατ'ιδίαν συνομιλία μας, τον είχε περιγράψει με μια λέξη, τόσο για τον χαρακτήρα του, όσο και για την τεχνική του δεινότητα: Τζέντλεμαν.