ΜΙΧΑΛΗΣ ΛΟΥΦΑΡΔΑΚΗΣ

Ο Μιχάλης Λουφαρδάκης είναι από τους νέους ελπιδοφόρους και δεξιοτέχνες μουσικούς των Χανίων. Δαιμόνιος χειριστής του δοξαριού, από τους καλύτερους της νέας γενιάς.Γεννήθηκε το 1978 στα Χανιά και κατάγεται από τα Παλαιά Ρούματα Κισάμου, το χωριό με την πλούσια μουσικοχορευτική παράδοση. Επηρεασμένος από τον τόπο καταγωγής του, αλλά και από το οικογενειακό του περιβάλλον, μιάς και ο πατέρας του έπαιζε λαγούτο, δεν άργησε να πιάσει στα χέρια του το βιολί. Στον σύλλογο του "Χάρχαλη" έκανε τα πρώτα του βήματα με τον βετεράνο Σταύρο Καντηλιέρη, πήρε όμως και μαθήματα από τον Μιχάλη Κουνέλη και τον Κωστή Παπαδάκη ή Ναύτη. Σημαντικές οι επιρροές από τον συγχωριανό του, τον παλαιό βιολιστή Γουβεροκωστή. Ο Μιχάλης παίζει, μπορούμε να πούμε, στην "γραμμή" του Ναύτη, έχοντας όμως και στοιχεία από τον Γουβεροκωστή. Έχει συνεργαστεί με αξιόλογους λαγουτιέρηδες και χαράζει την δική του πορεία στην κρητική μουσική με σεμνότητα και αγάπη για αυτό που κάνει.


Ακούστε τον Μιχάλη εδώ:

ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ

1878 - 1965

Παλαιός λαγουτιέρης από το Άρμενο Χωριό Κισάμου. Άκμασε από το 1890 έως το 1930 περίπου. Ο Ανδρέας Κουτσουρέλης ήταν πατέρας των Κουτσουρέληδων, Γιώργη-Στέλιου-Μανώλη. Αυτός τους δίδαξε και την τέχνη του λαγούτου. Βέβαια τα παιδιά του τον ξεπέρασαν και κυρίως, ο Γιώργης, ο γίγαντας του κρητικού λαγούτου.
Εκείνα τα χρόνια έπαιζε ερασιτεχνικά, μιας και το κύριο επάγγελμα του ήταν καφετζής. Είχε ανοίξει καφενείο στο Καστέλλι κι όπως είχε πεί κάποτε ο γιός του ο Στέλιος "Αυτό δεν ήταν καφενείο, ήταν ωδείο" μιας και σύχναζαν εκεί όλοι οι μεγάλοι καλλιτέχνες.
Ο Ανδρέας Κουτσουρέλης έπαιξε με τους καλύτερους μουσικούς της εποχής του, όπως με τον Κουνελοκωστή, τον Μανιατογιάννη, τον Μαριαναντρίκο, τον Νικηφόρο κ.α. Στον τρόπο παιξίματος, έπαιζε πασαδόρικα αλλά και μπερντελίδικα πού και πού. Το μπερντελίδικο παίξιμο δεν είχε ακόμα καθιερωθεί, τουλάχιστον πρίν την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα. Ελάχιστοι ήταν αυτοί που παίζανε τότε καθαρό πρίμο λαγούτο. Η εμφάνιση όμως του Σταύρου Μαυροδημητράκη και κατόπιν του Γιώργη Κουτσουρέλη, άλλαξε τα πράγματα.

ΜΙΧΑΛΗΣ ΚΟΥΝΕΛΗΣ

1928 - 1999 Ο μεγάλος δάσκαλος, ο βιολιστής-υπόδειγμα, ο πιο αγαπητός σε όλους. Τα λόγια είναι φτωχά για να περιγράψουν το μέγεθος και την υπόσταση του Κουνελομιχάλη. Το όνομα του είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την Κίσαμο και την μουσική της, με το Καστέλλι και τις ομορφιές του. Γεννήθηκε στα Καρφιανά της Πολυρρήνειας Κισάμου του νομού Χανίων. Οι μουσικές επιδράσεις έντονες, καθώς ο πατέρας του ο Κουνελοκωστής ήταν από τους καλύτερους βιολιστές της παλιάς φρουράς. Ο Μιχάλης όμως ξεκινάει στα οκτώ του χρόνια όχι με βιολί, αλλά με λύρα. Λέγοντας ο ίδιος χαρακτηριστικά "που διάολο να φτάνανε τα χέρια μου στο βιολι;" Στα εννέα του αγόρασε μια καλύτερη λύρα, μα γρήγορα την άφησε για να πιάσει στα χέρια του το παραδοσιακό όργανο των Χανίων, το βιολί. Παρέα με τον πατέρα του, έπαιξε στα πρώτα του ερασιτεχνικά βήματα, βιολί-λύρα πρίμο/σεγόντο. Κατόπιν, ξεκίνησε να παίζει με τον ανηψιό του(συνομήλικο του σχεδόν) και σχεδόν μόνιμο του συνεργάτη, τον Μανώλη Καρτσώνη. Έπαιζαν μαζί από μαθητούδια του δημοτικού. Τα Καρφιανάκια, έτσι τους έλεγαν, μια από τις σπουδαιότερες ζυγιές που πέρασαν ποτέ. Ο Μιχάλης Κουνέλης, πιστός στα τοπικά μουσικά μοτίβα, ανέπτυξε τις δυνατότητες του οργάνου, μα εισήγαγε και την προσωπική του σφραγίδα στο παίξιμο. Λέγανε οι παλιοί "κουνελίστικο παίξιμο". Ο Χάρχαλης έλεγε "ο καλύτερος από τους καινούργιους". Μα κι ο μέγας Κουτσουρέλης που έπαιξε με τον Μιχάλη αρκετές φορές, έλεγε "δεν άκουγες τίποτα το παραπανήσιο στο παίξιμο του, είχε τάξη και ρυθμό". Αυτός ο ρυθμός είναι που ξεχώριζε. Πρόσεχε πάντα τα βήματα του χορευτή, κι αν ο χορευτής ξέφευγε, πάντα τον βοηθούσε να γυρίσει στα σωστά πάσα και να τσακίζει στον άσσο. Και το παίξιμο του Μιχάλη, μύριζε ατόφια "Κίσαμο". Στα τέλη της δεκαετίας του '50 ανέβηκε μόνιμα στην Αθήνα για 25 περίπου χρόνια. Μα δεν έμεινε άνεργος. Κατέβαινε συχνά στην Κρήτη αλλά και στα κρητικά κέντρα άφησε εποχή, κυρίως στον "Ομαλό" την δεκαετία του '70, παρέα με τον Παναγιώτη Καστάνη. Ήταν τότε ο μοναδικός Κρητικός επαγγελματίας βιολιστής στην πρωτεύουσα, μιας και οι λύρες είχανε πάρει τα πάνω τους. Εμφανίστηκε στο ραδιόφωνο, στην τηλεόραση, έκανε και τις δικές του δισκογραφικές δουλειές που έγιναν πραγματικά ανάρπαστες. Ερασιτεχνικά ηχογράφησε πολλές κασέτες στο στούντιου του Γιάννη Σταματάκη στο Καστέλλι με τον Καρτσώνη, τον Γ.Κουτσουρέλη κ.α. Συνεργάστηκε με τα μεγαλύτερα ονόματα του λαγούτου, εκτός από τον Καρτσώνη, με τον Γ.Κουτσουρέλη, με τον Καρεφυλλομανώλη, με τον Στεφ.Καρεφυλλάκη, με τον Στ.Λαϊνάκη, με τον Θεοχ.Μαρεντάκη, με τον Θεόφιλο Μαργαριτάκη, τον Βαγγ.Πολυχρονάκη, τον Πέτρο Καρμπαδάκη και πλήθος άλλων πολλών. Και όλοι είχαν πάντα να πούνε τα καλύτερα για τον Κουνελομιχάλη. Κι όχι μόνο αυτοί. Ο Σκορδαλός τον παραδεχόταν, ο Μουντάκης τον θεωρούσε γνήσιο. Ο Μιχάλης Κουνέλης, εκτός από αξεπέραστος βιολιστής, ήταν ικανός μαντιναδολόγος, κι αυτό που αγαπούσαν όλοι....τα ανέκδοτα του. Έχουν μείνει ώς "ιστορικά" κάποια από αυτά, όπως κι έχουν μείνει στην μνήμη του κόσμου άπειρες εύθυμες ιστορίες με τον Κουνελομιχάλη. Έπαιξε σε όλα σχεδόν τα χωριά της Κισάμου και του Σελίνου, είχε και ιδιαίτερη απήχηση και στην Κυδωνία και στον Αποκόρωνα. Στην Αθήνα που έπαιζε, έγινε αγαπητός και από Κρήτες των υπολοίπων νομών. Στα γλέντια του, ήταν μοναδικός, μάγευε τον κόσμο με την πρώτη δοξαριά. Πλουσιότατο ρεπερτόριο από παλιούς κισαμίτικους σκοπούς αλλά και νησιώτικα, καλαματιανά, μπάλους, ριζίτικα. Πάντα ξεκινούσε τα γλέντια του με ριζίτικο τραγούδι. Αγαπημένος του σκοπός, ο Κοτσιανός του Φαντομανώλη. Έλεγε "Ο πατέρας μου πάντα με αυτο τον σκοπό ξεκινούσε το γλέντι". Έκανε και την δική του σύνθεση, τον πασίγνωστο "Συρτό του Κουνέλη" ή "Εσύ'σαι η αγάπη μου". Μα το μεγάλο του έργο δεν σταματά μόνο στην δεξιοτεχνία του. Ο Μιχάλης Κουνέλης δίδαξε το βιολί, το ήθος, την ταπεινότητα. Μέσω της ΝΕΛΕ, παρέδιδε για αρκετά χρόνια μαθήματα βιολιού στο Καστέλλι στο Ωδείο της Μητρόπολης. Από τα χέρια του βγήκαν σημαντικοί σήμερα καλλιτέχνες όπως ο Ηλίας Χορευτάκης, ο Θοδωρής Πολυχρονάκης, ο Περικλής Τζουγανάκης, ο Γιάννης Μενεγάκης κ.α. Μα πάνω απ'όλα, διέσωσε την βιολιστική παράδοση της Κισάμου που μέχρι τότε είχε εγκλωβιστεί, χάρη στις ενέργειες μερικών που δεν καλόβλεπαν το βιολί και κατ'επέκτασην την χανιώτικη μουσική παράδοση. Έκανε την νέα γενιά να αγαπήσει ξανά το βιολί, να στραφεί ξανά πρός την κρητική μουσική. Είχε την αγωνία να μην χαθεί η μακραίωνη κισαμίτικη παράδοση, έλεγε κάθε λίγο και λιγάκι "τα κοπέλια μας είναι το αύριο". Σε συνεργασία κατόπιν με τον σύλλογο μουσικών νομού Χανίων "Ο Χάρχαλης" και με τον αείμνηστο Κ.Παπαδάκη ή Ναύτη, έδωσαν πλήθος συναυλιών για την διατήρηση της βιολιστικής μουσικής παράδοσης. Ο ίδιος, τιμήθηκε αρκετές φορές από διάφορους πολιτιστικούς φορείς. Έπαιξε σε όλη την Κρήτη αλλά και στο εξωτερικό, στην Αμερική και στην Ιταλία και μάλιστα, στο φεστιβάλ της Φλωρεντίας το 1997 (η τελευταία του εμφάνιση στο εξωτερικό) απέσπασε θριαμβευτικά σχόλια, τα οποία όμως τα πέρασαν στο "ψιλό" τα κρητικά ΜΜΕ μιάς και στην μουσική σήμερα μετράνε άλλα πράγματα δυστυχώς... Δισκογραφικά, το κύκνειο άσμα του Μιχάλη ήταν η ζωντανή ηχογράφηση από το ανωτέρω φεστιβάλ. Έφυγε ξαφνικά από την ζωή, παρόλο που υπέφερε χρόνια από την αρρώστια. Μα ποτέ δεν έδινε σημασία. Πάραυτα στο τέλος λύγισε. Άφησε όμως πίσω του, μια αρμάδα συνεχιστών κι ένα έργο που θα παραμείνει για πάντα ανεξίτηλο.

ΚΟΥΝΕΛΗΣ - ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ

ΚΩΣΤΑΣ ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ-ΝΑΥΤΗΣ

1920-2003

Δύσκολο πολύ να μιλήσει κανείς για αυτόν τον άνθρωπο. Το αίσθημα ευθύνης είναι μεγάλο. Μα μεγάλη και η τιμή σε αυτό το blog να συμπεριλάβει το βιογραφικό ενός καλλιτέχνη με την εμβέλεια του Ναύτη.
Ο σπουδαίος αυτός βιολιστής, ο τελευταίος ίσως των "μεγάλων", γεννήθηκε στο Καστέλλι Κισάμου.Τιμή στο Καστέλλι, τιμή στην Κίσαμο, τιμή και στην Κρήτη.
Το έργο του, μεγάλο σε λάμψη, σπουδαίο σε ποιότητα και ποσότητα. Από μικρός, μπολιασμένος με τις μελωδίες των συρτών, με τους ήχους του βιολιού, δεν άργησε να ασχοληθεί επαγγελματικά με την μουσική. Ο πατέρας του, ο Βασίλης Παπαδάκης ή Κοπανίδης ήταν ο πρώτος του δάσκαλος. Στις προγονικές του ρίζες βρίσκουμε κι άλλους καλλιτέχνες, τους περίφημους Μπαλαμπούς από την Γραμβούσα. Ο ίδιος, γαλουχήθηκε από τους παλαιούς μουσικούς Χάρχαλη, Μαριάνο, Τσέγκα, Κουφιανό,μα πάνω από όλα, ξεχώρισε για το μοναδικό κι έμφυτο ταλέντο του. Δεξιοτέχνης υψηλού επιπέδου, εισήγαγε για την εποχή, νέα στοιχεία στο παίξιμο του οργάνου και των παραδοσιακών μοτίβων. Σε μικρή ηλικία γνωρίστηκε με τον μεγάλο δάσκαλο του βιολιού, τον Στρατή Καλογερίδη στο Ηράκλειο. Και όπως τόνισε πολλές φορές, αυτή η συνάντηση έπαιξε μεγάλο ρόλο στην μετέπειτα σταδιοδρομία του. Νέος έφυγε για την ΑΘήνα, στα χρόνια του μεσοπολέμου, όπου και εμφανιστηκε σε αρκετά κρητικά κέντρα. Συνέχισε την καριέρα του μετά την κατοχή και πάλι στην Αθήνα, αλλά και με συνεχή ανεβοκατεβάσματα στην Κρήτη. Ηχογράφησε εκείνη την εποχή αρκετούς κισαμίτικους σκοπούς, όπως τον Καραγκιουλέ, τον Μπαλαμπιανό συρτό κ.α. Έπαιξε πολλές φορές και στο ραδιόφωνο ζωντανή κρητική μουσική. Συνάμα με το βιολί, έπαιζε με την ίδια τέχνη μπουζούκι και λαγούτο. Μάλιστα δέ, σημαντικές ήταν και οι συνεργασίες του με μεγάλα ονόματα του λαϊκού πενταγράμμου. Την δεκαετία του '50 ξεσπά η περίφημη απαγόρευση του βιολιού στην κρητική μουσική από τα τότε μέσα μαζικής ενημέρωσης και ο Ναύτης βάζει μπρός το στήθος του, υπερασπίζοντας την ιστορικότητα του οργάνου αυτού, αλλά και τους συναδέλφους του βιολιστές. Η ιστορία θα κρατήσει πάρα πολλά χρόνια και ο Ναύτης θα γίνει το κόκκινο πανί για τον Σιμων Καρά και την παρέα του, που με σκοταδιστικές μεθόδους θα αποκλείσουν τους νομούς Χανίων-Λασιθίου και τα μουσικά ιδιώματα αυτών από την δισκογραφία, το ραδιόφωνο και τις δημόσιες εμφανίσεις. Ο Ναύτης, στα τέλη της δεκαετίας του '50 φεύγει για την Αμερική όπου εκεί για 20 χρόνια περίπου θα σταδιοδρομίσει ώς μουσικός με δικό του συγκρότημα, τον "Μωριά". Εκεί, θα διασκεδάσει χιλιάδες ομογενείς με κρητική, λαϊκή και δημοτική μουσική. Στην Αμερική θα παίξει μπουζούκι, λαγούτο, βιολί, θα συνεργαστεί με καταξιωμένους Έλληνες καλλιτέχνες όπως ο Χιώτης κ.α. Το δισκογραφικό του έργο στην μεγάλη ήπειρο θα είναι σπουδαίο σε μέγεθος και ποιότητα. Κατά την επιστροφή του στην Κρήτη στα μέσα του '70, θα παίξει με σπουδαίους λαγουτιέρηδες, θα ιδρύσει τον σύλλογο μουσικών νομού Χανίων "Ο Χάρχαλης" και θα παλέψει εναντίον των υποτιθέμενων "μουσικολόγων" για την αποκατάσταση του βιολιού στην κρητική μουσική. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι τα έβαλε με όλους και όλα. Με τους διευθυντές της ραδιοφωνίας, με τον Σίμων Καρά, τον Π.Μυλωνά, τον Καβακόπουλο, την Δ.Σαμίου κι όλους αυτούς που ήθελαν να αποκλείσουν το βιολί και τους βιολιστές προς όφελος της λύρας και των λυράρηδων. Και τα λόγια του πρός αυτούς, καυστικότατα! Στις αρχές της δεκαετίας του '80 έφυγε ξανά για την Αυστραλία όπου έμεινε λίγα χρόνια, επιστρέφοντας πλέον στα μέσα του '80 οριστικά στα Χανιά. Ο αγώνας "ζωής" για τον Ναύτη ήταν η διάσωση της γνήσιας μουσικής έκφρασης της Κρήτης και όχι μόνο των Χανίων, καθώς και η αποκατάσταση του βιολιού. Έλαβε μέρος σε κονσέρτα και φεστιβάλ σε όλο τον πλανήτη, από την Αυστραλία και την Αφρική, μέχρι τις ΗΠΑ και τον Καναδά. Συνεργάστηκε με καταξιωμένους μουσικολόγους, όπως ο Ρ.Λεϊντί και η Τ.Μαγκρίνι και μαζί συνέλλεξαν ένα τεράστιο οπτικοακουστικό αρχείο. Ο Ναύτης, το 1987 έγραψε και κυκλοφόρησε ένα βιβλίο με τίτλο "Κρητική λύρα:Ένας μύθος" αποκρούωντας την άποψη του Σίμωνα Καρά ότι η λύρα είναι το αυθεντικό κρητικό όργανο και παρέθεσε για αυτό μια σειρά από αξιόλογα ντοκουμέντα που απέδειξαν το ακριβώς αντίθετο. Το βιβλίο αυτό αποτέλεσε μια σειρά "εκρήξεων" από τους καλλιτέχνες κυρίως του Ρεθύμνου και πρόσθεσε μια ακόμα αντιδικία στις ήδη τεταμένες σχέσεις των καλλιτεχνών των νομών Χανίων-Ρεθύμνου. Όχι άδικα πάντως, μιας και κάποιες από τις αλήθειες που αποτύπωσε ο Ναύτης...πονούσαν και μάλλον, πονάνε ακόμα...αλλά αυτό είναι ένα άλλο θέμα που θα το θίξουμε εν ευθέτω χρόνω.
Ο Ναύτης τα τελευταία χρόνια της ζωής του, συνέχιζε να διαβάζει, να μελετάει την κρητική μουσική, να συλλέγει πληροφορίες και ντοκουμέντα και να λαμβάνει μέρος σε εκδηλώσεις με τον ακούραστο συνεργάτη του και λαγουτιέρη, τον Στέλιο.Σ.Λαϊνάκη.
Να τονίσουμε ότι το συνθετικό έργο του Ναύτη είναι πλουσιότατο. Πολλές σε αριθμό οι συνθέσεις του, συρτά, καλαματιανά, λαϊκά. Στα δε κρητικά, τα συρτά του Ναύτη φημίζονται για την απόλυτη γραμμή τους, την γνήσια φόρμα τους και δεν είναι παράλογο να πούμε ότι δεν "βγαίνει" γλέντι χωρίς να ακουστούν έστω 4-5 σκοποί του. Και κάτι επίσης σημαντικό: Όλες οι συνθέσεις του είναι μοναδικές, δεν έχει δηλαδή καρπιστεί καμία παλαιότερη σύνθεση, κανενός προγενέστερου καλλιτέχνη. Ίσως είναι ο μοναδικός της γενιάς του καλλιτέχνης στην Κρήτη που δεν αντέγραψε κανέναν! Ασχέτως δέ, αν τον λεηλάτησαν....
Συρτός της Αυγής, Βατολακιανός, Συρτός του Ναύτη, Αφρατιανός, Κουστογερακιώτικος, Καλαθενιώτης, Νέος Γραμβουσιανός, Ποταμιδιανός, Καλουδιανός, Ρογδιανός, Ροδωπιανός, Νέος Εννιαχωριανός, Αργός, Παραγγελιά, είναι μερικές από τις δεκάδες άψογες συνθέσεις του. Συνθέσεις που αντέχουν στον χρόνο και για πολλά ακόμα χρόνια θα τροφοδοτούν το κρητικό μουσικό ρεπερτόριο.
Ο Ναύτης, παρόλες τις επικρίσεις που δέχτηκε, κυρίως από ανθρώπους άσχετους και καλοθελητάδες που φοβόντουσαν μπάς και τους κόψει το...μεροκάματο (κατά δική του δήλωση στον γράφων), συνέχισε ακμαίος να παίζει και να διδάσκει τα νέα παιδιά. Ξεχωριστό το ταλέντο του επίσης στην αγιογραφία και στην ραπτική παραδοσιακών κρητικών στολών!
Η δέ πνευματική του υπόσταση, υψηλή. Στην μνήμη του χαραγμένα τα ονόματα όλων των παλαιών καλλιτεχνών που πρόλαβε, αλλά και πολλά περιστατικά. Βέβαια, στα τελευταία χρόνια της ζωή του, τον εκμεταλλεύτηκαν μερικοί για να προβληθούν ατομικά και να αποκομίσουν προσωπικά οφέλη μέσα από τις γνώσεις του, αλλά ας είναι...!
Η προσφορά του αγγίζει το μέγεθος του άριστου. Αν δεν όρθωνε το παράστημα του μπρός σε αυτούς που θέλανε να μηδενίσουν το βιολί, ίσως αυτό το όργανο να είχε εξαφανιστεί από την Κρήτη. Σημαντική επίσης η δουλειά που έκανε στην διάσωση και διάδοση παλαιών μελωδιών του συρτού, αλλά και μελωδιών της ανατολικής Κρήτης. Πνεύμα οξύ και ανυπότακτο σε οτιδήποτε φολκλόρ και ξενόφερτο με την μουσική μας.
Ο Κωστής Παπαδάκης ή Ναύτης, άφησε πίσω του ένα μεγάλο έργο και σίγουρα, μια βαριά κληρονομιά στους νεωτέρους του. Ίσως η παρουσία του σήμερα να φαντάζει πολυτέλεια, όμως σίγουρα η θέση του στο πάνθεον των μεγάλων μουσικών είναι υψηλή.
Άλλωστε ο φίλος του, ο θρυλικός Στέλιος Καζαντζίδης τον είχε χαρακτηρίσει "Πατριάρχη της Κρητικής Μουσικής"...διόλου άστοχα!

ΗΛΙΑΣ ΧΟΡΕΥΤΑΚΗΣ

Δυναμικός, κεφάτος, δεξιοτέχνης.
Ο Ναύτης τον θεωρούσε συνεχιστή του. Και δεν είχε κι άδικο.
Ο Ηλίας Χορευτάκης συνδυάζει τα παραδοσιακά μουσικά χρώματα με κάποιους νεωτερισμούς, βγάζοντας ένα σπουδαίο αποτέλεσμα. Ήδη έχει προωθήσει τον δικό του, προσωπικό ήχο. Γεννήθηκε στα Χορευτιανά Κισάμου το 1972 και από 12 χρονών έμαθε την τέχνη του βιολιού από τον αείμνηστο Μιχάλη Κουνέλη. Μουσικές καταβολές στην οικογένεια του βρίσκουμε από τον Ν.Χάρχαλη που ήταν συγγενής του και από τον πατέρα του, τον Στέφανο, κατασκευαστή παραδοσιακών βιολιών. Σημαντική όμως και η γαλούχηση από τον Κωστή Παπαδάκη ή Ναύτη. Ο Ηλίας Χορευτάκης "προκάλεσε" τους ακροατές με την άρτια δεξιοτεχνία του και δεν άργησε να καταξιωθεί. Δεν είναι παράλογο να πούμε ότι την δεκαετία του '90 ο Ηλίας Χορευτάκης έβγαλε και πάλι το βιολί έξω από τα στενά όρια του νομού Χανίων που για χρόνια είχε εγκλωβιστεί για διαφόρους λόγους, αρκετά "σκοτεινούς". Έχει παίξει σε όλη την Κρήτη και σε όλη σχεδόν την Ελλάδα, όπως και έχει διασκεδάσει αρκετούς ομογενείς ανα τον κόσμο, στους οποίους είναι πολύ αγαπητός. Έχει συνεργαστεί με τα σημαντικότερα ονόματα του λαγούτου και δισκογραφικά, το έργο του είναι λαμπρό. Πρώτη του δισκογραφική δουλειά τα "Παράξενα μηνύματα" με τον Χαρίλαο Βλαστάκη, ένας δίσκος που αγαπήθηκε με μιας. Δεύτερο του εγχείρημα, η επιμέλεια του τελευταίου δίσκου του Ναύτη με τίτλο "Λίγο πρίν το τέλος" όπου ο ίδιος ο Ηλίας παίζει λαγούτο και τραγουδάει. Μετέπειτα κυκλοφόρησε μια επιτυχημένη ζωντανή ηχογράφηση με τίτλο "Μια βραδιά στον Ομαλό" και η τελευταία του σπουδαία δουλειά "Τση νιότης μου τα όνειρα" έγινε χρυσή! Σίγουρα το μέλλον είναι δικό του.
Με γνώμονα τον σεβασμό στην μουσική μας κληρονομιά, συνεχίζει να συνθέτει, να διασκεδάζει τον κόσμο, να δεξιοτεχνεί και να μας χαρίζει σπουδαίες μελωδίες. Με το ήθος που τον χαρακτηρίζει έχει γίνει ήδη παράδειγμα για τους καινούριους -"επίδοξους" αυριανούς βιολιστές και η άποψη του για το μέλλον της κρητικής μουσικής, είναι πάντα επίκαιρη και καυστική εκεί που πρέπει.
Να'σαι πάντα καλά βρε Λιάκο!

ΚΙΩΡΟΙ - ΟΙ ΠΡΩΤΟΜΑΣΤΟΡΕΣ

Στα δεξιά: Αντωνάκης Κιώρος ο νεώτερος. Από το φωτογραφικό μπλόγκ του Ανυφαντάκη.

Κιώρος ο Ά

Το να ονομαστεί κάποιος ώς "πρωτομάστορας", σίγουρα είναι μεγάλη υπόθεση. Σημαίνει πολλά πράγματα. Μα σίγουρα, σημαίνει ότι αυτός έχει βάλει τα θεμέλια. Και οι Κιώροι αυτό έκαναν, έβαλαν τα θεμέλια, άνοιξαν το μονοπάτι. Σε δύσκολες εποχές, μακρινές, που φαντάζουν πρωτόγονες, οι Κιώροι έδρασαν, άκμασαν, δίδαξαν και γαλούχησαν ολόκληρες γενιές. Τι κι αν σήμερα γίνονται αφιερώματα για άλλους....πρωτομάστορες της εποχής του μεσοπολέμου και της μεταπολεμικής περιόδου; Λές και τότε γεννήθηκε η κρητική μουσική.Μάλλον όμως,μαθητούδια είναι μπρός στο μεγαλείο των Κιώρων.
Το πραγματικό τους επίθετο είναι Τριανταφυλλάκηδες, όμως λόγω του προβλήματος όρασης - προφανώς γεννετικού - ονομάστηκαν Κιώροι (λόγω του έντονου αλληθωρισμού/στραβισμου που είχαν όλοι).
Τόπος καταγωγής τους, ο Γαλουβάς των Λουσακιών Κισάμου. Οι Λουσακιές, με την μεγάλη προσφορά στην κρητική μουσική: Τον συρτό!
Οι πρωτομάστορες βιολιστές λοιπόν ήσαν:

1). Στέφανος Τριανταφυλλάκης από τον Γαλουβά, εξαίσιος βιολιστής που άκμασε από το 1740 έως το 1790. Πρωτόπαιξε τον Κρητικό συρτό στα Πατεριανά Κισάμου το 1750 και συνέθεσε τον 'Α Λουσακιανό συρτό(άγνωστη μελωδία στις μέρες μας), τον 'Β Λουσακιανό συρτό, τον Μελισσιανό συρτό, τον Τυλιφιανό συρτό και τον Περβολιανό συρτό. Επίσης, συνέθεσε ή, διαμόρφωσε, τις 12 μελωδίες που απαρτίζουν το ΓΝΗΣΙΟ πεντοζάλι το 1770 στην Ανώπολη Σφακίων.

2). Αντώνης Τριανταφυλλάκη από τον Γαλουβά, γιός του Στέφανου, άκμασε από το 1780 έως το 1830 περίπου κι εκτός από το ταλέντο που κληρονόμησε από τον πατέρα του, κληρονόμησε και το οξύ πρόβλημα όρασης. Συνθετικά του αποδίδονται οι μελωδίες Παλαιοκαστρινός συρτός, ο Γ' Λουσακιανός συρτός, ο Λυριδιανός συρτός, ο Σασαλιανός συρτός και ο Εσπερινός συρτός..

3). Στέφανος Τριανταφυλλάκης από τον Γαλουβά, γιός του Αντώνη, άκμασε από το 1840 έως το 1890 και από μαρτυρίες του Κουνελοκωστή στον γιό του Μιχάλη Κουνέλη, αλλά και από μαρτυρίες του Ν.Χάρχαλη, ήταν ο καλύτερος δεξιοτέχνης της γενιάς του και ίσως ο καλύτερος της οικογένειας των Κιώρων. Στην κατοχή του είχε ένα παμπάλαιο βιολί Στραντιβάριους που μετέπειτα ήρθε στα χέρια του Κουνελοκωστή. Το πρόβλημα όρασης ήταν εντονότατο και σε αυτόν, αλλά και στον γιό του τον Αντωνάκη που ερασιτεχνικά συνέχισε την οικογενειακή παράδοση. Συνθετικά του αποδίδονται οι σκοποί Μεραδιανός συρτός, ο Γαλουβιανός συρτός, ο Συρτός της Νύχτας, ο Συρτός του Κιώρου και ο Λοξός συρτός.

Αυτοί λοιπόν είναι οι περίφημοι Κιώροι, οι πραγματικοί πρωτομάστορες της κρητικής μουσικής παράδοσης που με το βιολί τους έγραψαν λαμπρές μουσικές σελίδες στην ιστορία του πολιτισμού μας.

Η παρακάτω μαντινάδα είναι αφιερωμένη στην σημασία και στην προσφορά αυτών:

"Ποτέ δεν πρέπει τα κλαδιά τση ρίζας να ξεχνούνε
γιατί η ρίζα αν χαθεί, κι αυτά θα ξεραθούνε."

ΝΙΚΟΣ ΦΑΝΤΑΚΗΣ - ΖΕΡΒΟΣ

1899 - 1964

Από την μουσική οικογένεια των Φαντήδων και ο Ν.Φαντάκης ή Ζερβός. Βέβαια, το παρατσούκλι του, επισκίασε εντελώς το επώνυμο του. Ο Νικολής ο Ζερβός. Έτσι έμεινε στην συνείδηση του κοσμου. Από τα Κοτσιανά Κισάμου του νομού Χανίων ο Ζερβός, ήταν ανηψιός του περίφημου βιολιστή, του Φαντομανώλη. Λίγα χρόνια νεώτερος από τον μεγάλο Γιώργη Μαριάνο, κι όσοι είχαν την τύχη να τον ακούσουν έλεγαν ότι το παίξιμο του είχε στοιχεία τόσο από τον Φαντομανώλη, όσο κι από τον Μαριάνο. Ένα όμως ήταν το λαμπρό χαρακτηριστικό του. Ήταν ζερβόχειρας, κρατούσε δηλαδή το δοξάρι με το αριστερό αλλά χωρίς όμως να αλλάζει αντιστοίχως και την διάταξη των χορδών!Πώς το κατάφερνε αυτό; Άγνωστο. Έπαιζε όμως και με το δεξί το ίδιο καλά. Σίγουρα, μεγάλη τέχνη αυτό. Οι συνθέσεις του σήμερα είναι κλασσικότατες. Συρτός του Ζερβού, Βουλγαριανός συρτός (ο οποίος αποτελεί την τελευταία ενότητα στα συρτά που ηχογράφησε ο Ροδινός), Καμάρι συρτός, Συντέκνισσα συρτός. Μέχρι που έφυγε άξαφνα από την ζωή, συνέχιζε να παίζει ακμαιότατος και να προσφέρει τις δοξαριές του σε όλη την Κίσαμο. Κι ένα λαμπρό χαρακτηριστικό από μια ιστοριούλα: Έπαιζε στα χρονια του εμφυλίου σε ένα πανηγύρι στο Βουλγάρω Κισάμου. Ένας που είχε πιεί πολύ, από το μεθύσι του, σηκωνόταν συνέχεια και χόρευε και πετούσε στα όργανα αρκετά για την εποχή χρήματα. Αλλά ήταν πολύ φτωχός. Και τα χρήματα αυτά μόλις τα είχε πάρει από λίγο λάδι που είχε πουλήσει. Ο Ζερβός που το ήξερε, μόλις τελείωσε το γλέντι, του τα επέστρεψε όλα πίσω λέγοντάς του "καλιά να ταϊσεις τα κοπέλια σου κι όχι τα δικά μου"....

ΜΑΝΩΛΗΣ ΦΑΝΤΑΚΗΣ-ΦΑΝΤΟΜΑΝΩΛΗΣ

1877 - 1941

Σπουδαίος καλλιτέχνης και λαμπρός χαρακτήρας. Ο Φαντομανώλης από τα Κοτσιανά Κισάμου έγραψε την δική του μουσική ιστορία. Η καταγωγή του ήταν από τους Κομιτάδες Σφακίων, όμως οι παππούδες του είχαν ριζώσει για τα καλά στο εύφορο κισαμίτικο χωριό. Την τέχνη του βιολιού την έμαθε από τον κοντοχωριανό του, Ανδρεά Μαριάνο. Σε αυτή την "γραμμή" έπαιζε και μάλιστα, ο μεγάλος Γιώργης Μαριάνος είχε επηρεαστεί ακουστικά από τον Φαντομανώλη στην μετέπειτα του σταδιοδρομία. Ο Φαντομανώλης έπαιξε σε όλο τον νομό Χανίων και μάλιστα, εμφανίστηκε και σε άλλες περιοχές της Κρήτης, πράγμα σπάνιο για καλλιτέχνη εκείνη την δύσκολη εποχή που τα μεταφορικά μέσα ήταν ανύπαρκτα. Η φήμη του όμως είχε εξαπλωθεί παντού. Εμφανίσημος, με ωραία στάση στο πάλκο, μερακλής και καλλίφωνος, ο Φαντομανώλης άφησε τους δικούς του μιμητές. Αλλά και το συνθετικό του έργο είναι πλούσιο και σπουδαίο. Κοτσιανός συρτός,Ακολουθία Κοτσιανού,Τοπολιανός συρτός, Αρμενοχωριανός συρτός. Μελωδίες που συναρπάζουν και θα παίζονται για πάντα. Τραγικό όμως το τέλος του αφού παρασύρθηκε και σκοτώθηκε από γερμανικό τζίπ το 1941.

ΝΙΚΟΣ ΣΑΡΙΔΑΚΗΣ - ΜΑΥΡΟΣ

1910 - 1994

Ο καλλιτέχνης - πρότυπο. Ο μουσικός - καινοτόμος. Μοναδικός βιρτουόζος του βιολιού.
Γεννήθηκε και έζησε όλα του τα χρόνια στον Σκουτελώνα Κισάμου Χανίων. Από 15 χρονών στα γλέντια ,μια ζωή γεμάτη μουσική. Πρακτικά αυτοδίδακτος, θεωρητικά "δασκαλεμένος" από τους ήχους των παλαιών πρωτομαστόρων των Χανίων. Η λέξη "ψεγάδι" ανύπαρκτη στο παίξιμο του. Ένα παίξιμο που φέρει πέρα για πέρα την προσωπική του σφραγίδα. Και για αυτό, έγινε πρότυπο για όλους σχεδόν τους βιολιστές. Το παρατσούκλι "Μαύρος" δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε από που βγήκε. Ήταν πολύ μελαχροινός. Τόσο μελαχροινός που το παρατσούκλι επισκίασε το πραγματικό του όνομα. Οι καινοτομίες του, λαμπρές. Προώθησε τον δικό του - προσωπικό ήχο. Το βιολί που ώς τότε παιζόταν κάπως "άγρια" και πρωτόγονα, απέκτησε έναν πιο γλυκό και στρωτό ήχο. Οι τριπλοδοξαριές που ίσχυαν για τα τότε δεδομένα, έδωσαν την θέση τους σε ένα σύστημα πιο απλό και συνάμα, πιο τεχνικό. Κι εκτός αυτού, ο Μαύρος επεξεργάστηκε τα παλιά συρτά, τους έδωσε έναν άλλο, πιο φρέσκο αέρα χωρίς όμως-κι αυτό είναι το σημαντικότερο-να επηρεαστεί η γνήσια δομή τους.
Ο Μαύρος δισκογραφικά κάνει τα πρώτα του βήματα στα τέλη της δεκαετίας του'30. Μεταπολεμικά όμως, δισκογραφεί αδιάκοπα μαζί με τον Γιώργη Κουτσουρέλη. Μαζί άλλωστε αποτέλεσαν μια από τις πιο θρυλικές ζυγιές που έχουν περάσει ποτέ από το κρητικό μουσικό στερέωμα. Αξιόλογες οι συνεργασίες του επίσης με τον Αντ.Γεραιουδάκη ή Μαρουβά, με τον Ντουρουντολευτέρη, τον Λιονάκη και με πλήθος άλλων λαγουτιέρηδων που είναι αδύνατον να απαριθμήσουμε. Στην περίοδο της κατοχής είχε αποκτήσει ένα βιολί του τρανού κατασκευαστή Στραντιβάριους, που σήμερα σώζεται ως οικογενειακό κειμήλιο.
Έπαιξε σε πολυάριθμα γλέντια στην Κρήτη και στην ΑΘήνα, όπως επίσης εμφανίστηκε και αρκετές φορές στα ραδιόφωνα της εποχής παίζοντας ζωντανά κρητική μουσική. Ερασιτεχνικές ηχογραφήσεις είχε κάνει και στο στούντιο του Γιάννη Σταματάκη στο Καστέλλι που έγιναν ανάρπαστες. Τιμήθηκε κατά καιρούς από διαφόρους συλλόγους και πολιτιστικούς φορείς της Κρήτης.
Σε όλα αυτά που προσέφερε στην κρητική μουσική, πρόσθεσε άλλο ένα δώρο. Την προσωπική του σύνθεση, τον κλασσικό πλέον, Κολυμπαριανό συρτό.

ΚΩΝ/ΝΟΣ ΜΠΟΥΛΝΤΑΔΑΚΗΣ - ΚΑΝΑΡΙΝΗΣ

1840 - 1920

Μεγάλη φυσιογνωμία στο κισαμίτικο μουσικό στερέωμα. Βιολιστής φημισμένος αλλά και από τους καλύτερους τραγουδιστές, καταγόμενος από την Δρακόνα Κισάμου. Έχουν περάσει πάρα πολλά χρόνια από την εποχή που άκμαζε αλλά το όνομα του έχει μείνει στην μνήμη του κόσμου. Από τις προφορικές μαρτυρίες που περνάνε από γενιά σε γενιά, λέγεται ότι ήταν τόσο καλλίφωνος όσο το καναρίνι. Κι έτσι έμεινε αυτό το παρατσούκλι. Αυτό όμως που ξεχωρίζει, είναι το σπουδαιότατο συνθετικό του έργο. Σκοποί αθάνατοι, λεβέντικοι που μυρίζουν "Κίσαμο". Στον αντίποδα όμως αυτοί οι σκοποί,λεηλατημένοι από τους μεταγενέστερους υποτιθέμενους "συνθέτες" που δεν δίστασαν να τους αντιγράψουν και να τους προβάλουν ώς δικές τους συνθέσεις. Δυστυχώς, δεν άφησε απογόνους ώστε να μάθουμε περισσότερα στοιχεία για το καλλιτεχνικο βιογραφικό του. Και το πιο άτυχο ακόμα, στα χρόνια της ακμής του τραυματίστηκε και διαταράχτηκε μόνιμα η διανοητική του ισορροπία με αποτέλεσμα να ζεί παραμελημένος μέχρι το τέλος της ζωής του. Τις περισσότερες πληροφορίες τις γνωρίζουμε σήμερα από την έρευνα του Θαν.Δεικτάκη στο αξιόλογο βιβλίο του "Χανιώτες λαϊκοί μουσικοί που δεν υπάρχουν πιά".
Ο Καναρίνης συνεργάστηκε με παλαιούς λαγουτιέρηδες όπως ο Παπαδογιώργης, ο Μπέρτης κ.α.
Οι αθάνατες του συνθέσεις είναι οι ακόλουθες:

-Καρεφυλλιανός συρτός 1866(χρησιμοποιήθηκε από τον Ροδινό στις ηχογραφήσεις του)

-Ινάντιος συρτός 1870(με το γνωστό "μπέρδεμα" στην μαντινάδα που πάει κόντρα στα μέτρα του σκοπού κι έχει ηχογραφηθεί και ώς "Βαφιανός" ή ώς "Σπίθα" την δεκαετία του '30).

-Σφηναριώτικος συρτός 1875(που έχει διασκευαστεί ώς "Τέσσερις είναι οι μάρτυρες" από διαφόρους λυράρηδες)

-Συρτός του Καναρίνη 1880(γνωστός και ώς "Άρωμα" που αποτελεί την 1η μουσική φράση στον "Άνεμο" του Θ.Σκορδαλού).

-Τριαλώνης συρτός 1896

-Δρακονιανός συρτός 1898

Οι δύο τελευταίοι σκοποί του, από μαρτυρία του Ν.Χάρχαλη στον Γιάννη Παπαδάκη το 1970, συντέθηκαν όταν ήδη ο Καναρίνης είχε το διανοητικό πρόβλημα.